Procesy górotwórcze

Niegdyś uważano, ze góry są nie tylko niebezpieczne lecz takie tajemnicze. Jednak w ostatnich dwudziestu latach rewolucyjna teoria o ruchu płyt tektonicznych rozwiązała zagadkę kształtowania się powierzchni Ziemi.

Góry tworzą się w wyniku wybuchów wulkanów lub na skutek działania ol­brzymiego nacisku bocznego, który wypiętrza oraz przemieszcza płaskie masy skalne. Zjawiska takie można zaobserwować w rejonach aktywnych sejsmicznie czyli na krawędziach płyt tektonicznych tworzących skorupę ziemską.

Góry wulkaniczne

Na krawędziach oddalających się od siebie płyt tektonicznych, w głębinach oceanów powstają góry wulkaniczne. W miarę rozsuwania się płyt, wrząca magma (płynna skała) wydostaje się na powierzchnię skorupy ziemskiej, by po zastygnięciu wypełnić powstającą szczelinę. Magma zastyga na dnie morza w postaci wysokiego stożka, który wypiętrzony ponad powierzchnię wody tworzy wyspę.

W miejscu, gdzie dwie płyty zderzą się ze sobą, krawędź jednej z nich zostaje wepchnięta pod drugą, a na granicy powstaje rów oceanicz­ny. Warstwa skał, która znajduje się w głębi ziemi topi się i w postaci magmy wydobywa się na powierzchnię, ostatecznie dając początek łańcuchom wysp wulkanicznych takich jak wyspy Pacyfiku — w Japonii, Indonezji czy na Filipinach. Zdarza się, że magma nie tworzy wulkanu tylko wypiętrza się pod powierzchnią ziemi w postaci wzniesienia — tzw. kopuły granitowej. Czarne Wzgórza Dakoty w Sta­nach Zjednoczonych są dobrym przykładem tego typu granitowych ostańców, które naj­dłużej opierają się niszczącej sile wietrzenia. Najdłuższe i najpotężniejsze łańcuchy górs­kie świata, takie jak Himalaje, Andy, Góry Skaliste czy Alpy to sfałdowane masy skalne, utworzone w wyniku wypiętrzenia zgroma­dzonych na dnie prehistorycznych oceanów materiałów osadowych. Część skał osadowych powstała na dnie płytkich mórz z gliny, piasku oraz mułu naniesionego przez rzeki. Na więk­szej głębokości, ze szczątków żywych orga­nizmów, uformowały się skały wapienne. Szczątki te przetrwały w postaci skamielin.

Góry fałdowe

Osadzające się przez 100 min lat na dnie mors­kim materiały utworzyły warstwę grubości dziesiątek kilometrów. Pod wpływem tego gigantycznego ciężaru dno morskie stopniowo osiadło i powstał zbiornik zwany geosynkliną. Początkowo naukowcy byli zdania, że w miarę zapadania się, osadowe warstwy skał sfałdowały się i po wypiętrzeniu utworzyły góry Obecnie jednak większość specjalistów skłania się ku teorii, iż fałdowanie jest efektem naciski spowodowanego ruchem płyt tektonicznych.

Płyty przesuwają się jedynie o kilka centy metrów rocznie. Jednak, gdy tak olbrzymie masy lądu zderzą się ze sobą, skały na obrzeżach płyt zarówno na lądzie jak i te osadowi z dna oceanu są wypychane ku górze tworzą łańcuchy górskie.

Towarzyszące ruchom płyt tektonicznych wysokie temperatury i olbrzymie ciśnieniu osłabiają i deformują wiele warstw skalnych Masy skał, elastyczne jak plastik, formuj; wielkie fałdy. Warstwy odporniejsze na de formację pękają i kruszą się. W trakcie proce sów górotwórczych, pod wpływem wysokiej temperatury, tuż pod powierzchnią skorupy ziemskiej tworzy się magma. Stygnąca magma formuje twardy granitowy rdzeń pod miększymi warstwami fałdów.

Stare góry fałdowe, ostatecznie uformowa­ne, jednak nie zniszczone jeszcze przez erozję, są żywym dowodem na kolizje prehistorycz­nych kontynentów. Na przykład góry północno-wschodniej części Ameryki Północnej, wschodniej Grenlandii, zachodniej Irlandii i Szkocji oraz góry Norwegii i Szwecji powstały w jednym momencie jako efekt zderzenia Ameryki Północnej i Europy i połączenia ich w jeden wielki ląd. Z czasem, około 100 milio­nów lat temu, ten gigantyczny masyw górski został rozczłonkowany przez tworzący się Ocean Atlantycki. Fałdy są dobrze widoczne w terenie górzystym na urwiskach i ścianach skalnych. Najprostsze ich formy to synklina (wklęsła część fałdu) i antyklina (wypukła część fałdu). Niektóre fałdy przechylają się formując fałdy obalone. Oderwane od podłoża przeniesione o wiele kilometrów fałdy to płaszczowiny.

Pod wpływem przemieszczania się płyt tektonicznych niektóre masy skalne pękają i tworzą długie szczeliny (uskoki). Bloki skalne przesuwają się względem siebie, niektóre wy­pychane są ponad pozostałe wzdłuż uskoków i dają początek górom zrębowym takim jak np. Sierra Nevada w Kalifornii. Zdarza się rów­nież, że skała ograniczona z dwóch stron przez mniej więcej równoległe pęknięcia zostaje wy­niesiona w górę i wyraźnie odcina się od ota­czającego terenu swymi pionowymi zrębami.

Erozja

Już w momencie powstania, góry zaczynają ulegać niszczącej sile erozji. Destrukcja Ziemi przez czynniki zewnętrzne jest szczególnie widoczna w górach, gdyż zbocza są strome a przyciąganie ziemskie działa z największą siłą.

W rezultacie rozkruszone przez lód skały staczają się do podnóża wzniesienia i tam transportowane są przez lodowce lub rwące strumienie wijące się wzdłuż stromych wąwo­zów. Ruchy płyt tektonicznych oraz siły natu­ry wciąż kształtują imponującą scenerię gór.